Brandend geheugen begint op een dag in 2021, om half vier 's nachts, wanneer Marek door zijn moeder wordt gebeld met de mededeling dat zijn opa is overleden. Hij reist vanuit zijn woonplaats Stockholm terug naar Přerov, het provinciestadje in het oosten van Tsjechië waar hij is opgegroeid, om de begrafenis bij te wonen.

In de trein denkt hij terug aan belangrijke gebeurtenissen in zijn leven. En dan vooral aan het jaar 2007, toen hij 14 was en veel van de moeilijke dynamieken uit zijn familie en zijn leven zo duidelijk naar voren kwam.

We leren dat opa alcoholist was, en dat zijn vrouw met twee van haar kinderen bij hem is weggegaan. Mareks moeder is bij hem gebleven, zij voelde zich geroepen om voor haar vader te zorgen. En we leren dat Marek homoseksueel is, gepest wordt op school en zich niet thuisvoelt in zijn kwetsbare lichaam, 'dat niet aan de norm beantwoordde'.

Met horten en stoten sluit hij vriendschap met Marián, een jongen die nog erger gepest wordt. Marián is ook homoseksueel - voor zover dat 'is' iets betekent voor 14-jarigen. Marián is Roma bovendien. Maar: hij leest ook mangastrips, hij herkent zichzelf in de buitenstaanders die die pagina's bevolken. Meer dan Marek heeft Marián dus een kader om zichzelf te begrijpen en zich te wapenen tegen de stilte en zelfhaat die Marek in zichzelf waarneemt.

Brandend geheugen is de autobiografische debuutroman van Marek Torčík (1993), die na verschijnen in 2023 niet minder dan drie literaire prijzen won en inmiddels vertaald is in bijna dertig talen. In Tsjechië, waar zaken als klasse en seksualiteit niet zo veel aandacht krijgen in de literatuur, sloeg het werk in als een bom. Torčík vertolkt een nieuw geluid in een literatuur die al zoveel grote stemmen heeft voortgebracht.

Het verhaal dat Torčík vertelt, is rauw en ongefilterd. Regelmatig staat Marek voor de spiegel in de badkamer de blauwe plekken te bekijken die hij heeft opgelopen nadat klasgenoten hem weer eens hebben aangepakt. Marián en hij worden veelvuldig 'flikker', 'homo' en 'stuud' genoemd.

Misschien een terzijde: als scheldwoord leek 'stuud' mij altijd verweven met de generatie waartoe Torčík en ikzelf ook behoren. Complimenten dus voor Irma Pieper, de vertaler, die dit soort idioom natuurgetrouw vangt.

Brandend geheugen is een benauwende roman, doortrokken van angst. De angst van Marek voor zijn klasgenoten, van Marek en zijn moeder voor hun onberekenbare (groot)vader. De angst die personages voelen voor de Roma. Angst voor de grote wereld.

In de in 2021 gesitueerde verhaallijn zit angst nog steeds diep in Mareks botten. Hij woont niet meer in Tsjechië, heeft een stabiele relatie, een nieuw leven. Ergens merkt hij op dat, hoewel hij al acht jaar samen is met zijn vriend, hij hem nooit heeft verteld over Marián en hun... ja, noem het liefde.

Wat niet wil zeggen dat Marek niet is gegroeid, zoals wel blijkt uit het vertelperspectief: de roman leest haast als een brief aan een jongere ik, consequent met 'jij' aangeduid, een poging van de oudere Marek om zijn leven te begrijpen en betekenis toe te kennen aan wat er is gebeurd. De beginzin luidt bijvoorbeeld: 'Om 3:37 word je gewekt door je telefoon.' Een symbolisch ontwaken, wellicht, een poging om een nieuw verhaal over zichzelf te ontwikkelen.

Klasse, ras en geaardheid, die onderwerpen komen dus telkens terug in Brandend geheugen. Daaronder gaat het over de vraag of personages geaccepteerd worden door hun omgeving; of het nu Marek en zijn klasgenoten betreft, de Roma in Přerov of de arbeidersklasse waartoe Mareks familie behoort in een snel veranderd Tsjechië na de val van het communisme. In grote lijnen kennen we die thematiek van Edouard Louis, Torčíks Franse generatiegenoot die boek na boek op haast sociologische wijze verkent hoe zijn familie wordt beïnvloed door grotere politieke en sociale structuren.

In die vergelijking tussen Torčík en Louis gaat mijn sympathie uiteindelijk uit naar Torčík. Waar Louis meer discursief te werk gaat, schrijft Torčík een meer verhalend type literatuur. Hij geeft zijn lezer meer vrijheid, werkt in scènes, vult minder in.

Tegelijkertijd zijn daardoor de passages waarin Brandend geheugen ineens wél een punt lijkt te willen maken, minder geslaagd. Dat geldt voornamelijk voor sommige momenten in de meer hedendaagse verhaallijn, waarin Marek bijvoorbeeld probeert te verklaren waarom zijn familie is aangetrokken door de zakenman en populistische politicus Andrej Babiš. Conceptueel mag het logisch zijn, een dergelijke verkenning van de praktische politiek die voorkomt uit uitsluiting en een nostalgisch verlangen, het landt niet in het verhaal dat Torčík vertelt. Ineens is zijn toon uitleggerig.

Doe ik deze roman hier recht mee? Een andere, meer essayistische passage à la Louis werkt dan wel weer goed: 'Zo heeft het vorige [communistische] regime de mensen, inclusief jouw ouders, niet alleen achtergelaten met afschuw van de minste of geringste beperking en ieder totalitarisme, maar ook met een heleboel veilige herinneringen; in hun jeugd was de wereld eigenlijk oké.'

De tijd van vóór 1989 zal voor menig West-Europeaan staan voor onderdrukking, maar wat zijn vrijheid en economische groei waard als je er niet van kunt profiteren en je je onveilig voelt? Nobelprijswinnares Svetlana Alexijevitsj schreef in 2013 Het einde van de rode mens, over de homo sovieticus, een type door het communisme gevormde mens dat ook zo veel van het sociale landschap in Brandend geheugen bepaalt.

'Het geheugen walst alles plat', merkt Marek op een gegeven moment op. Het lijkt een hoopvolle constatering. Een poging om afstand te creëren tot de gedachten aan zijn jeugd die hem zo kwellen. Brandend geheugen eindigt met een vergelijkbare verzuchting: misschien dat alle narigheid op een dag is vergeten. Dat is twijfelachtig, maar voor Marek hoop je dat er een kern van waarheid in zit.

 

Een literaire roman over een jongen die als homoseksuele tiener opgroeide in een gezin met beperkte financiële middelen, in een conservatief stadje waar afwijkend gedrag werd bestraft. Een nachtelijk telefoontje van zijn moeder brengt de verteller terug naar zijn jeugd. Hij herinnert zich zijn moeder, vader en grootvader, en bespreekt thema's als pesten, alcoholisme en seksuele geaardheid waarmee hij in aanraking kwam. De roman draait om het onderzoeken van de herinneringen als afzonderlijke fragmenten, en als onderdeel van het collectieve geheugen van het gezin. In afwisselende tijdsperiodes geschreven, in sterk beschrijvende en beeldende stijl. Marek Torčík (1993) is een Tjechische dichter en schrijver. ‘Brandend geheugen’ is zijn debuutroman en werd gewaardeerd met onder meer de Magnesia Litera.